หน้า 6–7
สามสิ่งควรรัก
ความกล้า • ความสุภาพ • ความรักใคร่
กล้าพูดอย่างจริงใจ มีความสุภาพอ่อนน้อม และรักใคร่ปรองดองต่อผู้อื่น
โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์
“โสฬส” หมายถึง สิบหก และ “ไตรยางค์” หมายถึง องค์สาม จึงเป็นข้อควรกระทำและไม่ควรกระทำ 16 หมวด หมวดละ 3 ข้อ รวม 48 ข้อ
ชื่อเรื่อง
ความหมายของชื่อเรื่อง
16 หมวด หมวดละ 3 ประการ รวม 48 ข้อ
ความเป็นมา
รัชกาลที่ 5 โปรดให้กวีในราชสำนักแปลและประพันธ์ แล้วทรงตรวจแก้และพระราชนิพนธ์โคลงบทนำ
16 หมวดคำสอน
หน้า 8–9
สามสิ่งควรชม
อำนาจปัญญา • เกียรติยศ • มารยาทดี
ยกย่องสติปัญญา เกียรติยศ และมารยาทที่ดี ซึ่งทำให้บุคคลน่าชื่นชม
หน้า 10–11
สามสิ่งควรเกลียด
ความดุร้าย • ความหยิ่งกำเริบ • ความอกตัญญู
เตือนให้หลีกห่างความดุร้าย ความเย่อหยิ่ง และการไม่รู้คุณ
หน้า 12–13
สามสิ่งควรรังเกียจติเตียน
ชั่วเลวทราม • มารยา • ริษยา
ไม่ควรประพฤติความชั่ว การหลอกลวง และความอิจฉาริษยา
หน้า 14–15
สามสิ่งควรเคารพ
ศาสนา • ยุติธรรม • สละประโยชน์ส่วนตน
ให้เคารพศาสนา ยึดความยุติธรรม และเห็นประโยชน์ส่วนรวมเหนือส่วนตน
หน้า 16–17
สามสิ่งควรยินดี
ความงาม • ความซื่อตรง • ความอิสระเสรี
กล่าวถึงความงาม ความซื่อตรง และอิสระเสรีว่าเป็นสิ่งน่ายินดี
หน้า 18–19
สามสิ่งควรปรารถนา
ความสุขสบาย • มิตรสหายที่ดี • จิตใจสบาย
เห็นคุณค่าของสุขภาพกาย มิตรที่ช่วยเหลือกัน และจิตใจที่แจ่มใส
หน้า 20–21
สามสิ่งควรอ้อนวอนขอ
ความเชื่อถือ • ความสงบ • ใจบริสุทธิ์
ศรัทธาช่วยให้ใจมั่นคง ความสงบช่วยระงับความอยาก และใจบริสุทธิ์ช่วยให้พ้นเศร้าหมอง
หน้า 22–23
สามสิ่งควรนับถือ
ปัญญา • ความฉลาดทันคน • ความมั่นคง
ยกย่องความรอบรู้ ความฉลาด และความมั่นคงเชื่อถือได้
หน้า 24–25
สามสิ่งควรจะชอบ
อารีสุจริต • ใจดี • สนุกสนานเบิกบาน
ส่งเสริมความสุจริต ความโอบอ้อมอารี และจิตใจเบิกบาน
หน้า 26–27
สามสิ่งควรสงสัย
คำยกยอ • ปากกับใจไม่ตรงกัน • รักง่ายหน่ายเร็ว
เตือนให้ระวังคำประจบ บุคคลไม่จริงใจ และความสัมพันธ์ไม่มั่นคง
หน้า 28–29
สามสิ่งควรละ
ความเกียจคร้าน • พูดเพ้อเจ้อ • พูดหยาบกระด้าง
ให้ละความเกียจคร้าน คำพูดไร้สาระ และวาจาหยาบคาย
หน้า 30–31
สามสิ่งควรกระทำให้มี
หนังสือดี • เพื่อนดี • ใจเย็น
หนังสือให้ความรู้ เพื่อนดีช่วยเกื้อกูล และใจเย็นช่วยให้มีสติ
หน้า 32–33
สามสิ่งควรหวงแหน
ชื่อเสียงเกียรติยศ • ชาติบ้านเมือง • มิตรสหาย
ควรรักษาเกียรติยศ บ้านเมือง และมิตรภาพให้มั่นคง
หน้า 34–35
สามสิ่งควรครองไว้
ระงับอารมณ์ • คิดก่อนพูด • ระวังวาจา
ควบคุมอารมณ์ ไตร่ตรองก่อนพูด และระมัดระวังคำพูด
หน้า 36–37
สามสิ่งควรเตรียมเผื่อ
อนิจจัง • ชรา • มรณะ
ทุกสิ่งเปลี่ยนแปลง ชีวิตต้องพบความชราและความตาย จึงควรไม่ประมาท
คุณค่าของเรื่อง
วรรณศิลป์
ใช้สัมผัสสระและสัมผัสอักษรทำให้โคลงไพเราะ
วิเคราะห์สัมผัส
แจกแจงสัมผัสสระและสัมผัสอักษรทีละบาท
ด้านความรู้
ให้แนวทางดำเนินชีวิต การอยู่ร่วมกับสังคม และเตือนให้ตระหนักถึงสัจธรรม
ด้านสังคม
สะท้อนค่านิยมและความเชื่อทางศาสนาเรื่องความไม่เที่ยงของชีวิต